امام خمینی، شرح صدر در رهبری(1)؛ استاد سیدضیاء مرتضوی

امام خمینی، شرح صدر در رهبری
قسمت اول

⬅️ یکی از الزامات هدایت و رهبری جامعه، برخورداری از شرح صدر به فراخور حوزه عمل و قلمرو رهبری است. شرح صدر به معنای باز بودن سینه و گنجایش زیاد آن است و سینه در اینجا ظرف «دل» و کنایه از آن است و «دل» حقیقتی مجرد و واقعیتی بسیط و روحانی است که به صورت نمادین با قلب صنوبری به آن اشاره می‌شود. از این رو تنگی و گشادی سینه در واقع تنگی و گشادی دل است و دل نیز که قرآن کریم از آن به «فواد» نام می‌برد، چهره‌ای از «روح» انسان است که تمام حقیقت انسانی و هدایت و گمراهی و سعادت و تباهی و شقاوت به آن باز می‌گردد.
بر این اساس، شرح صدر همان گونه که امری اعتباری و قراردادی نیست، امری از مقوله لفظ و عبارت یا گوشت و پوست و قوت و ضعف جسمی نیست؛ بلکه عبارت دیگری از دل دریایی و پرگنجایش و روح بزرگ و پرکشش است و انسان دارای شرح صدر، انسان دریادل و با روحی آسمانی است که از یک سو قابلیت و کشش دریافت هدایت الهی و حقایق ربّانی را دارد و ازسوی دیگر، بردباری و توان روحی انتقال این حقایق به خلق و رسالت هدایت و رهبری آنان به مسیر سعادت را. این است که قرآن کریم شرح صدر را نعمتی الهی برای هدایت و ایمان، و تنگی سینه و کوچکی دل را زمینه رویگردانی از خداوند و پذیرش کفر شمرده است. در برخی روایات وجود شرح صدر برخاسته از نوری شمرده شده که خداوند در دل مومن می‌تاباند و به دنبال آن انسان مومن سینه‌ای باز و فراخ می‌یابد؛ چنان‌ که در منابع مختلف حدیثی از جمله نهج‌البلاغه، بر این ابزار کلیدی در ریاست و رهبری جامعه، هر جامعه‌ای که باشد، تاکید شده است: «آله الریاسه سعه الصدر».
⬅️ از نگاه تاریخی و در سطح پیامبران الهی، سرّ اینکه نخستین خواسته حضرت موسی(ع) از خداوند تعالی، پس از رسیدن به مقام نبوت، آن گونه که قرآن کریم بازگو کرده، شرح صدر است، همین واقعیت است؛ شرح صدری که در واقع خواسته دوم و سوم این پیامبر بزرگ، یعنی آسان شدن امور و گشوده شدن گره از زبان او نیز وابسته به آن است؛ پیامبری که رسالت و هدایت و رهایی قوم بزرگ بنی‌اسرائیل از دست شرک و از سلطه فرعونیان و گذراندن مردم از رود خروشان نیل را دارد: «ربِّ اشرح لی صدری و یسِّر لی امری و احلُل عُقدهً مِن لسانی». نیز دلیل اینکه خداوند کریم در میان آن همه نعمت که بر پیامبر اکرم(ص) ارزانی داشته است، دادن نعمت شرح صدر را خاطرنشان می‌سازد، همین است؛ شرح صدری که احساس سنگینی بار سنگین و به تعبیر قرآن، بار کمرشکن رسالت و هدایت مردم را از دوش پیامبر(ص) برمی‌دارد: «الم نَشرح لک صدرَک و وَضَعنا عَنک وِزرَک، الّذی اَنقَضَ ظَهرَک».
⬅️ این است که هر کسی که در جایگاه هدایت و رهبری هر جامعه‌ای قرار می‌گیرد، از پیامبران و اوصیای آنان تا دیگران، باید دلی به گنجایش و پذیرش همه مردمان و گروه‌ها و جریان‌های مختلف فرهنگی و سیاسی و اخلاقی جامعه خود را با همه مشکلات و کژتابی‌ها و ناملایمات آن داشته باشد و روح بلند و دل دریایی او دایره «خودی»ها را چنان گسترده رسم کند که همسو با موسی(ع) و هارون(ع)، حتی توان به نرمی سخن گفتن با فرعون را نیز داشته باشد؛ زیرا سخن گفتن با فرعون، چه رسد با دیگران، پیش و بیش از شجاعت و تدبیر، نیازمند روحی بزرگ و دلی دریایی است. نیز همسو با پیامبر اکرم(ص) باشد که با روحی بزرگ به گنجایش همه امت، به‌رغم آن همه رفتارهای زشت تا حد دسیسه برای کشتن ایشان در فتح مکه و در اوج پیروزی، نه تنها سران قریش را همچون دیگر مردمان مکه آزاد می‌سازد، بلکه خانه ابوسفیان را «خانه امن» می‌شمارد که هر کسی از مشرکان وارد آن شود در امنیت است و یکی از دعاهای آن حضرت در برابر آن رفتارها این بود که خداوندا! قوم مرا عذاب نکن؛ زیرا که ناآگاهند، و آن همه رفتارها را بر نادانی آنان بار می‌کرد و رنج آن را در سینه فراخ خود جای می‌داد؛ چرا که اگر شرح صدری به فراخور کج‌خلقی‌ها و دشواری‌های هدایت و رهبری مردمان نباشد، حتی اگر پیامبر الهی چون یونس(ع) نیز باشد، کیفر گرفتار آمدن به تنگی حبس در شکم ماهی را خواهد داشت که به گفته قرآن، اگر آن پیامبر با استغفار خود، آن کاستی را جبران نمی‌کرد، تا رستاخیز گرفتار می‌ماند.⬇️⬇️

⬅️ این مقدمه طولانی از یک سو تاکیدی بر یکی از مهم‌ترین ابزارهای رهبری جامعه، به‌یژه رهبری با خاستگاه دینی و اسلامی است که امر هدایت مردم نیز بر عهده آن است و ازسوی دیگر، پیش‌درآمدی بر بیان یکی از ویژگی‌های مهم در شخصیت امام‌خمینی «قده» در دوران مبارزه و پیروزی و رهبری نظام اسلامی است. این ویژگی‌، ناشی از یک تصمیم و بناگذاری صرف در آغاز مرجعیت و مبارزه نبود؛ زیرا هرچند عنصر عزم جزم و بناگذاری در این دست امور درونی و باطنی و دستیابی به کمالات نفسانی، به عنوان یک مقدمه نقش دارد، اما پیداست امری قراردادی نیست؛ بلکه واقعیتی بیرونی و برخاسته از سال‌ها مجاهدت علمی و عملی و ریاضت نفسانی بود که امام‌خمینی طی ده‌ها سال به آن دست یافته بود. در واقع آن ایمان بالای امام‌خمینی و میزان شناخت برخاسته از علم و عمل و درجه موحد بودن ایشان بود که می‌توانست سینه‌ای به فراخی همه دشواری‌های هدایت رژیم پهلوی و سپس مبارزه کمرشکن با آن را، آن هم در اوج غربت به امام‌خمینی بدهد. با چنین شرح صدری است که ایشان به‌رغم اینکه اعتقادی به مشروعیت رژیم سلطنتی پهلوی نداشت، اما در نخستین اقدامات خود در اصلاح برخی کژی‌های رژیم، در تلگرافی احترام‌آمیز به محمدرضا پهلوی با تعبیر «اعلی‌حضرت همایونی»، با او به نرمی سخن گفت و او را به بازنگری در برخی اقدامات غیر اسلامی رژیم تشویق کرد و سال‌ها بعد نیز در رد کسی که این عنوان را در کتاب خود حذف کرده بود، از آن دفاع کرد و آن را اصلی اسلامی و دینی در هدایت خلق شمرد؛ آن گونه که موسی(ع) با فرعون کرد و با گواه گرفتن از رفتار امام‌حسین(ع) که حتی برای هدایت دشمنان خود در میدان جنگ و محاصره تلاش کرد.
⬅️ شرح صدر به مثابه یکی از دستاوردهای سال‌ها ریاضت و خودسازی علمی و عملی امام‌خمینی و به عنوان یکی از ویژگی‌های رهبری ایشان در طول دوران مبارزه و پیروزی نمونه‌های عملی فراوانی داشته است که در ادامه، در بزرگداشت سالگرد ارتحال آن عالم ربانی و آن نفس ملکوتی به بخشی از آنها اشاره خواهد شد.